Etyka na 5.0

Etyka to dział filozofii praktycznej — refleksja (teoria) nad moralnością: nad tym, co dobre i złe, słuszne i niesłuszne, oraz nad uzasadnieniem ocen i norm postępowania. Trzeba ją odróżnić od moralności, czyli faktycznie obowiązującego w danej społeczności zbioru norm, ocen i wzorów zachowań. W skrócie: moralność to przedmiot, etyka to nauka o tym przedmiocie.

Podstawowe rodzaje (działy) etyki:

• Etyka opisowa (deskryptywna) — opisuje i wyjaśnia, jakie normy faktycznie obowiązują w danej grupie (traktuje moralność jako fakt społeczny).
• Etyka normatywna — formułuje i uzasadnia normy: wskazuje, jak należy postępować. Główne nurty: etyka cnót (Arystoteles — nacisk na charakter), etyka deontologiczna (Kant — obowiązek, słuszność czynu niezależnie od skutków), konsekwencjalizm / utylitaryzm (Bentham, Mill — ocena czynu wg skutków, maksymalizacja użyteczności).
• Metaetyka — analizuje język i status zdań moralnych (czy „dobro" jest poznawalne, co znaczą pojęcia etyczne).

Drugi ważny podział to etyka ogólna (uniwersalne zasady) i etyka szczegółowa / stosowana (bioetyka, etyka biznesu, etyka zawodowa).

Źródła norm etycznych: rozum (etyka racjonalistyczna), natura / prawo naturalne, religia, tradycja i obyczaj, umowa społeczna, autorytet oraz sumienie jednostki.

Etyka ogólna formułuje uniwersalne zasady moralne odnoszące się do każdego człowieka niezależnie od pełnionej roli (np. „nie kłam", „szanuj godność drugiego"). Szuka ogólnych kryteriów dobra.

Etyka deontologiczna — tu rozumiana jako etyka zawodowa / deontologia zawodowa (gr. déon = powinność) — to zespół szczegółowych norm i obowiązków związanych z wykonywaniem konkretnego zawodu, zwykle skodyfikowanych (kodeksy etyki zawodowej) i powiązanych z odpowiedzialnością dyscyplinarną.

Relacja między nimi: etyka zawodowa jest konkretyzacją etyki ogólnej w odniesieniu do roli zawodowej — nie może być z nią sprzeczna. Jej funkcje: rozstrzyganie konfliktów ról, podnoszenie standardu (np. bezwzględna tajemnica zawodowa), ochrona zaufania publicznego i godności zawodu.

Spór doktrynalny: czy etyka zawodowa to tylko „etyka ogólna w danym zawodzie", czy autonomiczny zbiór norm? Czy kodeksy służą interesowi publicznemu, czy tworzą przywileje korporacyjne? — warto umieć to zaznaczyć.

Godność człowieka (dignitas) to przyrodzona i niezbywalna wartość każdego człowieka, wynikająca z samego faktu człowieczeństwa — nie z zasług, statusu czy nadania przez państwo.

Ujęcie filozoficzne: Kant — człowiek jest celem samym w sobie, nie wolno traktować go wyłącznie jako środka; rzeczy mają „cenę", człowiek ma „godność". Tradycja chrześcijańska — człowiek stworzony na obraz Boga.

Cechy godności: przyrodzona, niezbywalna (nie można się jej zrzec), nienaruszalna, równa dla wszystkich. Jest fundamentem całego systemu praw człowieka i osią etyki prawniczej — od niej wyprowadza się równość, wolność i zakaz dyskryminacji.

Zawód zaufania publicznego to zawód polegający na świadczeniu usług o szczególnym charakterze — dotykających dóbr osobistych, wolności i mienia jednostki — które wymagają zaufania, bo klient powierza informacje wrażliwe i swoje sprawy życiowe.

Cechy konstytutywne zawodu zaufania publicznego:

• szczególne kwalifikacje i wykształcenie;
• dostęp do informacji wrażliwych klienta + tajemnica zawodowa;
• kodeks etyki zawodowej i odpowiedzialność dyscyplinarna;
• samorząd zawodowy sprawujący pieczę;
• niezależność i osobisty charakter świadczenia.

Do prawniczych zawodów zaufania publicznego należą m.in. adwokat, radca prawny, notariusz (a w szerszym ujęciu również sędzia i prokurator). Uzasadnienie: rozstrzygają o wolności, prawach i majątku jednostki.

Gustav Radbruch (niemiecki filozof prawa) wskazał trzy wartości (idee) prawa, które pozostają w napięciu:

• Sprawiedliwość — równe traktowanie równych (rdzeń: równość);
• Celowość / słuszność — ukierunkowanie prawa na cele społeczne i dobro wspólne;
• Pewność (bezpieczeństwo) prawa — stabilność, przewidywalność, obowiązywanie prawa stanowionego.

Formuła Radbrucha (1946, po doświadczeniu nazizmu) rozstrzyga konflikt między pewnością prawa a sprawiedliwością:

• Zasada: co do reguły pierwszeństwo ma prawo pozytywne (pewność prawa) — nawet gdy jest niesłuszne.
• Wyjątek (formuła nieznośności): gdy sprzeczność ustawy ze sprawiedliwością osiąga rozmiar tak nieznośny, że ustawa jako „prawo niesłuszne" musi ustąpić sprawiedliwości.
• Formuła zaprzeczenia: gdy ustawa świadomie zaprzecza dążeniu do sprawiedliwości (zwłaszcza świadomie odrzuca równość), w ogóle traci charakter prawa — to „ustawowe bezprawie".

Skrót myślowy: lex iniustissima non est lex — ustawa skrajnie niesprawiedliwa nie jest prawem.

Tolerancja to znoszenie i poszanowanie odmiennych poglądów, przekonań i sposobów życia, których się nie podziela, przy uznaniu autonomii drugiego człowieka. Nie jest tym samym co obojętność ani relatywizm — zakłada posiadanie własnych przekonań, ale rezygnację z przymusu wobec inaczej myślących.

Korzenie filozoficzne: Locke (List o tolerancji), Voltaire, J.S. Mill (O wolności).

Granice tolerancji — „paradoks tolerancji" Poppera: nie można tolerować nietolerancji zmierzającej do zniszczenia samej tolerancji. Granicą są godność i prawa innych — stąd zakaz mowy nienawiści i nawoływania do przemocy.

Ujęcie prawne. Wolność słowa obejmuje wolność wyrażania poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji.

Wolność słowa nie jest absolutna. Granice: ochrona czci i dobrego imienia (zniesławienie — art. 212 k.k., znieważenie — art. 216 k.k.), zakaz mowy nienawiści i nawoływania do nienawiści (art. 256–257 k.k.), bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, prawa innych. Test ograniczeń — art. 31 ust. 3 Konstytucji: tylko ustawą, gdy konieczne w demokratycznym państwie, proporcjonalnie i bez naruszenia istoty wolności.

Ujęcie etyczne. Wolność słowa łączy się z odpowiedzialnością za słowo: prawdziwością, rzetelnością, poszanowaniem godności innych. To, co prawnie dozwolone, nie zawsze jest etycznie słuszne — etyka (np. dziennikarska, debaty publicznej) wyznacza dodatkowe granice: nie krzywdzić, nie manipulować, nie szerzyć dezinformacji.

Dwa wymiary równości:

• Równość formalna (wobec prawa) — jednakowe stosowanie prawa do wszystkich.
• Równość materialna (rzeczywista) — wyrównywanie faktycznych szans; może uzasadniać działania wyrównawcze (dyskryminację pozytywną).

Reguła arystotelesowska: podmioty podobne (należące do tej samej istotnej klasy) traktować podobnie, a różne — różnie. Dopuszczalne zróżnicowanie musi opierać się na relewantnym kryterium, być proporcjonalne i powiązane z innymi wartościami konstytucyjnymi. Inaczej staje się dyskryminacją.

Dyskryminacja to nieuzasadnione, gorsze traktowanie ze względu na cechę prawnie chronioną (płeć, rasa, pochodzenie etniczne, religia, wiek, niepełnosprawność, orientacja itd.).

• Dyskryminacja bezpośrednia — wprost gorsze traktowanie z powodu cechy chronionej.
• Dyskryminacja pośrednia — pozornie neutralne kryterium, które faktycznie stawia daną grupę w gorszej sytuacji.
• Pokrewne: molestowanie, zachęcanie/nakłanianie do dyskryminacji.

Etyka prawnicza opiera się na zespole wartości wspólnych dla zawodów prawniczych (z różnym rozłożeniem akcentów):

• Niezależność — od nacisków zewnętrznych i własnego interesu (a u sędziów niezawisłość).
• Bezstronność / obiektywizm — równy dystans, brak uprzedzeń.
• Uczciwość, prawość, nieskazitelność charakteru.
• Tajemnica zawodowa — ochrona informacji powierzonych.
• Lojalność wobec klienta (adwokat, radca) i unikanie konfliktu interesów.
• Kompetencja, staranność, profesjonalizm.
• Godność zawodu i dbałość o zaufanie publiczne.
• Służba sprawiedliwości i poszanowanie godności człowieka (wartość nadrzędna — zagadnienie 3).

Niezawisłość sędziowska — sędzia w orzekaniu podlega wyłącznie Konstytucji i ustawom i jest wolny od jakiejkolwiek zależności. Ma wymiar zewnętrzny (wolność od nacisków władzy, stron, mediów) i wewnętrzny (wolność od własnych uprzedzeń i interesów).

Bezstronność — równy dystans do stron, rozstrzyganie wyłącznie na podstawie prawa i faktów. Zasada nemo iudex in causa sua (nikt nie może być sędzią we własnej sprawie); instytucja wyłączenia sędziego (z mocy ustawy — iudex inhabilis — lub na wniosek — iudex suspectus).

Różnica pojęć: niezawisłość dotyczy sędziego, niezależność — sądów (instytucji). Wymiar etyczny: sędzia ma nie tylko być bezstronny, ale też nim się wydawać — chronić zewnętrzne przejawy bezstronności i zaufanie do sądu (Zbiór Zasad Etyki Zawodowej Sędziów).

Nieskazitelny charakter to ustawowy warunek powołania na stanowisko sędziego (Prawo o ustroju sądów powszechnych — sędzią może być m.in. ten, kto „jest nieskazitelnego charakteru").

Jest to klauzula generalna o charakterze ocennym. Oznacza wysokie standardy moralne: prawość, uczciwość, brak skaz na opinii, nienaganną postawę zarówno w służbie, jak i w życiu prywatnym. Sędzia ma unikać zachowań mogących podważyć zaufanie do jego bezstronności i do godności urzędu.

Wymóg ten jest trwały — nie dotyczy tylko momentu powołania; jego naruszenie wiąże się z odpowiedzialnością dyscyplinarną (uchybienie godności urzędu).

Kluczowa różnica wobec sędziego: prokuratura działa wg zasady jednolitości i hierarchicznego podporządkowania. Dlatego mówimy o niezależności prokuratora, a nie o niezawisłości.

Treść niezależności (Prawo o prokuraturze): prokurator przy wykonywaniu czynności jest niezależny, ale z zastrzeżeniem podporządkowania poleceniom przełożonego. Mechanizmy ochronne:

• polecenie dotyczące treści czynności — prokurator może żądać wydania go na piśmie;
• może żądać zmiany polecenia lub wyłączenia od wykonania czynności;
• nie wolno wydawać poleceń, które zmierzałyby do dokonania czynu sprzecznego z prawem.

Niezależność równoważy zatem hierarchiczność i służy obiektywizmowi (art. 4 k.p.k. — badanie okoliczności na korzyść i na niekorzyść). To napięcie między posłuszeństwem służbowym a samodzielnością oceny jest istotą zagadnienia.

Obowiązek prawny wynika z przepisów (Prawo o prokuraturze, k.p.k.): ściganie przestępstw, strzeżenie praworządności, obiektywizm, działanie zgodne z prawem oraz wykonywanie poleceń przełożonego (z opisanymi zastrzeżeniami).

Obowiązek etyczny wynika z zasad etyki zawodowej (Zbiór Zasad Etyki Zawodowej Prokuratorów): kierowanie się dobrem wymiaru sprawiedliwości, uczciwość, bezstronność, poszanowanie godności człowieka, sumienność, dbałość o autorytet zawodu.

Źródło: Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeks Etyki Adwokackiej — uchwała NRA) oraz ustawa Prawo o adwokaturze.

Filary relacji:

• Tajemnica adwokacka — bezwzględna i nieograniczona w czasie; adwokata nie można z niej zwolnić (zwłaszcza co do obrony karnej).
• Lojalność i dobro klienta — działanie w najlepiej pojętym interesie klienta.
• Zakaz konfliktu interesów — nie wolno reprezentować stron o sprzecznych interesach.
• Niezależność adwokata — także wobec klienta: adwokat nie wykonuje poleceń sprzecznych z prawem czy etyką.
• Uczciwość, kompetencja, staranność, rzetelne informowanie, jasne zasady honorarium, godność zawodu i umiar w reklamie.

Zaufanie jest istotą tej relacji (adwokat to zawód zaufania publicznego — zagadnienie 4). Na czym się opiera?

• Poufność (tajemnica adwokacka) — klient może być w pełni szczery, bo wie, że jego informacje są chronione; to warunek skutecznej pomocy prawnej i obrony.
• Lojalność i pierwszeństwo interesu klienta.
• Niezależność adwokata — pewność, że nie ulega on naciskom.
• Kompetencja i staranność oraz brak konfliktu interesów.
• Uczciwość finansowa — przejrzyste zasady wynagrodzenia.

Powiązanie: zagadnienia 15 i 16 to dwie strony tej samej relacji — 15 opisuje obowiązki adwokata, 16 wyjaśnia, dlaczego te obowiązki budują zaufanie.

Prowadzący wprost oczekuje porównań i wyznaczania granic. Oto gotowe zestawienia, które warto umieć z pamięci:

Inne osie porównań (umiej rozwinąć):

• Etyka ogólna vs deontologiczna — uniwersalna i powszechna vs szczegółowa, zawodowa, skodyfikowana (zag. 2).
• Wolność słowa: prawo vs etyka — „wolno prawnie" ≠ „wypada etycznie"; obie wyznaczają granice (zag. 7).
• Obowiązek prawny vs etyczny (prokurator) — prawo wyznacza minimum, etyka idzie dalej (zag. 14).
• Tajemnica adwokacka vs obowiązek prawdy — gdzie kończy się lojalność wobec klienta, a zaczyna obowiązek wobec wymiaru sprawiedliwości (zag. 15–16).
• Pewność prawa vs sprawiedliwość — to właśnie rozstrzyga formuła Radbrucha (zag. 5).
• Granica tolerancji — paradoks Poppera: nie tolerujemy nietolerancji niszczącej tolerancję (zag. 6).